De Keuze 

‘Het grootste concentratiekamp bevindt zich in jouw hoofd. En de sleutel zit in jouw eigen zak…’ 
17 apr. 2023

De Keuze

‘Dicuka, luister; We weten niet waar we naartoe gaan. We weten niet wat er gaat gebeuren. Maar onthoud dat niemand dát wat je in je eigen gedachten hebt van je af kan pakken.’  

Dit waren de woorden die de moeder van Edith uitsprak, enkele ogenblikken voordat ze werd vergast in de gaskamers in Auschwitz. De woorden waren doeltreffend, raakte voor altijd opgeslagen in het hart van Edith en veranderde haar kijk op het verleden, heden én haar toekomst. 

Dansen in de hel

De Hongaarse Edith, met een uitzonderlijk talent voor ballet en turnen, is 16 wanneer ze  in 1944 naar Auschwitz wordt gedeporteerd. Met één soepele vingerbeweging wijst Joseph Mengele Edith en haar zus Magda naar rechts, haar vader en moeder naar links (zus Klara ontsprong de dans en wist onder te duiken). In die enkele seconden beslist de Engel des Doods dat Edith blijft leven en ze haar vader en moeder nooit meer zal zien. 

Tijdens haar gevangenschap wordt Edith gedwongen om voor de beruchte kamparts Joseph Mengele te dansen. Hierdoor wordt zo ook wel ‘de ballerina van Auschwitz’ genoemd. Ze krijgt te maken met verlies, marteling, uithongering en een constante dreiging van de dood. Toch vindt ze ten midden van al deze gruwelijkheden een innerlijke kracht waar ze uit kan putten. Een manier om tegen haarzelf te praten waardoor ze zich vanbinnen vrij voelt, ook al is de fysieke realiteit dat ze omringt is door prikkeldraad en de daarbij horende gruwelheden.

De wijze woorden die haar moeder uitsprak kort voor haar dood fluisteren haar zachtjes toe tijdens het dansen voor Mengele. ‘Onthoud dat niemand dát wat je in je eigen gedachten hebt van je af kan pakken’. De woorden zorgde voor het meest waardevolle inzicht in haar leven: ze is vrij in haar gedachten, in tegenstelling tot haar tegenstander. Dit wonderlijke inzicht zorgde ervoor dat ze zich ternauwernood staande wist te houden in een hel op aarde.  

Edith volgde balletles, turnde in het Hongaars Olympisch trainingsteam en studeerde aan het gymnasium

‘Onthoud dat niemand dát wat je in je eigen gedachten hebt van je af kan pakken’

Het grootste concentratiekamp bevindt zich in jouw hoofd

Hoewel Edith uiteindelijk uit de oorlog werd bevrijdt, voelde ze zich de jaren daaropvolgend nog steeds gevangen. Oppervlakkig ging het goed met haar, maar diep van binnen was ze constant op de vlucht voor haar eigen pijn. Ze keek weg van haar trauma, bagatelliseerde haar verdriet en voelde zich bovendien schuldig over het feit dat ze nog leefde, terwijl zoveel anderen de dood vonden in de kampen.

Pas jaren later, tijdens haar eigen helingsproces, leert ze dat we het meeste lijden als we geloven dat we geen macht hebben over ons leven. Wanneer we niets kunnen doen om onze situatie te verbeteren en afhankelijk zijn. Wanneer we een andere als schuldige aanwijzen en woede en weerstand de overhand krijgen. 

Het is niet de gebeurtenis op zichzelf, maar het zijn de gedachtes over een gebeurtenis die ons uiteindelijk mentaal gevangen houden. Tegelijkertijd zijn het ook gedachtes die ons kunnen bevrijden. Onze gedachtes beïnvloeden ons gevoel en ons gedrag. Het stuurt aan op actie, of laat ons stil staan.

Een gedachte creëert de woorden waarmee we spreken en waarmee we de wereld om ons heen tot werkelijkheid scheppen. De sleutel zit in het zíen dat we een keuze hebben in hoe we omgaan met situaties. De situatie zelf is onveranderbaar. Wie wij zijn ten opzichte van die situatie, daar ligt de sleutel naar vrijheid. Wat we vaak niet beseffen is dat de sleutel naar innerlijke vrijheid in onze eigen zak zit. Die sleutel staat voor totale verantwoordelijkheid nemen voor je leven, de bereidheid risico’s te nemen en jezelf los te maken van oordelen. 

'Wie wij zijn ten opzichte van een situatie, daar ligt de sleutel naar vrijheid. Die sleutel staat voor totale verantwoordelijkheid nemen voor je leven,  risico’s te nemen en jezelf los te maken van oordelen.'

Edith met haar zus Magda.

De Keuze

Edith leert in het kamp dat ze een keuze heeft: aandacht geven aan dat wat verloren is, of aandacht geven aan dat wat ze nog heeft. Ze leerde dat ondanks het meemaken van tragische gebeurtenissen, we altijd een keuze hebben ten opzichte van die gebeurtenis: we kunnen verbitterd raken, opgaan in angst of bevriezen. Of we kunnen vasthouden aan het levendige deel in ons. Het kinderlijke deel, vol nieuwsgierigheid, onderzoekend naar wat een gebeurtenis ons verteld.  

‘Lang geleden wees Mengeles vinger mij in de richting van mijn lot. Hij koos voor mijn moeders dood, hij koos voor Magda’s en mijn leven. Bij elke selectierij ging het om leven of dood, de keuze was nooit aan mij. Maar zelfs toen, in mijn gevangenis, in de hel, kon ik kiezen hoe ik reageerde, kon ik mijn daden en woorden kiezen, kon ik kiezen welke gedachten ik had. Ik kon ervoor kiezen om tegen het schrikdraad te lopen, ik kon er voor kiezen niet mijn bed uit te komen. Of ik kon ervoor kiezen om te vechten en te leven.’

De gedachten die ze in haar hoofd koesterde tijdens haar gevangenschap maakte een enorm verschil in haar vermogen om te overleven. Ze hield vast aan een innerlijk geloof dat haar geruststelde en haar dicht bij haar normen en waarden hield, ook al probeerde krachten van buitenaf haar te beheersen en uit te roeien. 

'Ondanks het meemaken van tragische gebeurtenissen hebben we altijd een keuze ten opzichte van die gebeurtenis: we kunnen verbitterd raken, opgaan in angst of bevriezen. Of we kunnen vasthouden aan het levendige deel in ons.'

De dans van de vrijheid

De meest waardevolle les voor leven in innerlijke vrijheid is het volledig accepteren van trauma. Door kwetsbaar en nieuwsgierig te zijn naar oude pijn. Door te stoppen met zwijgen, onderdrukken en negeren. Door in plaats van weg te kijken het volle licht te schijnen op onze diepste pijn; onze trauma’s. 

Edith beschrijft in haar boek de belangrijkste pijler voor het ervaren van deze vrijheid: verantwoordelijkheid nemen voor je eigen leven, inclusief het accepteren van de bijkomende risico’s voor een vrij leven en het geluk dat je zoekt. 

 

'Pijn kunnen we niet ontwijken door gevoel uit de weg te gaan. Vergeet nooit dat we altijd slachtoffer zullen blijven zolang we een ander persoon of gebeurtenis verantwoordelijk houden voor ons eigen welzijn.'

Verantwoordelijkheid nemen

Stop met anderen personen of gebeurtenissen de schuld te geven voor het ongeluk dat jij ervaart. Neem verantwoordelijkheid voor je eigen gevoelens. 

Dat wil zeggen: merk gevoel op (onderdruk ze niet langer) en accepteer dat dit gevoel onderdeel is van wíe jij bent. Het gevoel is van jou, niet van een ander. Pijn kunnen we niet ontwijken door gevoel uit de weg te gaan. Vergeet nooit dat we altijd slachtoffer zullen blijven zolang we een ander persoon of gebeurtenis verantwoordelijk houden voor ons eigen welzijn. Trekken we verantwoordelijkheid naar ons toe? Dan trekken we automatisch oplossingen en acties aan die zorgen voor het doorbreken van ongewenste patronen in denken en doen. 

Tijd heelt niet uit zichzelf. Het gaat erom wat je doet met die tijd. Heling is mogelijk als we ervoor kiezen om de verantwoordelijkheid op ons te nemen.  als we ervoor kiezen om risico’s te nemen, en als we er tot slot voor kiezen om de wond los te laten, om het verleden of het verdriet te laten gaan. 

Edith met haar zussen Magda en Klara. Allen overleefde wonder boven wonder de gruwelheden van de oorlog.

Het leven na de hel

Edith overleefde de gruwelheden van de tweede wereldoorlog, wonder boven wonder, samen met haar zus Magda. Op 4 mei 1945 vond een jonge Amerikaanse soldaat haar zwaar verzwakte lichaam tussen een stapel dode lichamen na het lopen van de dodenmars. Ze woog slechts 32 kilo, haar rug was gebroken, ze leed aan buiktyfus, pleuritis, longontsteking,  en was getekend met een levensgroot trauma. 

Hoewel ze overleefde,  was ze in de daarop volgende jaren nooit echt ‘vrij’. Jarenlang sprak ze met niemand over haar verleden. Ze zat gevangen in haar verleden. Uiteindelijk, op latere leeftijd, verzamelde ze de moed om de mentale gevangenis waarin ze verkeerde steen voor steen af te breken. 

Na de oorlog verhuisde Edith naar Tsjecho-Slowakije en in 1949 verhuisden zij en haar man naar de Verenigde Staten. In 1969 behaalde zij haar diploma in psychologie aan de Universiteit van Texas, El Paso en daarna haar doctoraat. Ook bekleedt ze een faculteitspositie aan de universiteit van Californië in San Diego en houdt ze regelmatig lezingen. Ook adviseert ze het Amerikaanse leger en de marine over weerbaarheidstrainingen en de behandeling van het posttraumatisch stresssyndroom.  Pas op negentig jarige leeftijd besluit ze haar verhaal op te schrijven en schreef ze ‘De Keuze’. Zij heeft nog steeds een klinische praktijk in La Jolla, Californië.

‘Je kunt vrijheid vinden in het accepteren van wat er is gebeurd. Vrijheid betekent dat we de moed verzamelen om de gevangenis af te breken, steen voor steen.’ 

De wijsheid van Edith vormt een belangrijke inspiratiebron. Haar belangrijkste les is dat pijnlijke ervaringen geen blok aan het been zijn, ze zijn een geschenk. Ze bieden ons perspectief en ze zijn betekenisvol. Ze bieden ons een mogelijkheid om ons unieke doel en onze kracht te vinden. Heling gaat niet over herstel, maar over vinden. Hoop vinden in hopeloosheid, een antwoord vinden waar er geen lijkt te zijn en ontdekken dat het er niet toe doet wat er gebeurt, maar wat je ermee doet.